Bir ses, dört ses, beş ses, yerinden, transpoze ve göçürme nedir?

5 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Oylama sonucu: 5.00 (1 Oy)

Batı müziğinde yerinden ve 1, 4, 5 ses kavramları yoktur. Bu Türk müziği akord düzeniyle ve makamlarla ilgili bir kavramdır.

İnsan sesleri; erkek, kadın ve çocuk sesleri olmak üzere üçe ayrılır.

Erkek sesleri kendi içinde üçe ayrılır:

Bas: En kalın erkek sesi

Bariton: Orta ses

Tenor: İnce ses

Kadın sesleri de kendi içinde üçe ayrılır:

Kontralto: En Kalın kadın sesi

Mezzosoprano: Orta ses

Soprano: İnce ses

Buradan da anlaşılıyor ki; her insanın ses tonu aynı değildir. Kadının ve erkeğin, okuduğu şarkıyı zorlanmadan, rahat bir şekilde söyleyebilmesi için, sesine uygun tondan çalmak gerekir. İşte bu şekilde; Türk müziğinde makam dizilerini, batı müziğinde majör – minör dizilerini değişik perdelerden icra etme olayına transpoze, Türk müziğinde ise göçürme denir.

Türk müziğindeki yerinden kavramı nedir?

Herhangi bir Türk müziği çalgısını (ud, keman, kanun vb.), akord ederken, batı müziğinin sabit Lâ sesini veren; diyapozon sesini, akord düdüğü, akord aletini, org veya piyano'nun Lâ sesini, Türk Müziği enstrümanlarının Re sesine eşitleriz.

Buna göre:

Akard Düdüğü Türk müziğindeki karşılığı
A = Lâ Re
B = Si Mi
C = Do Fa
D = Re Sol
E = Mi
F = Fa Si bemol
G = Sol Do

Bu şekilde çalgımızı akord ettik. Türk müziğinde, bu akord düzenine bolaheng yani yerinden akord düzeni denir. Bu akord düzenine göre; Hicaz, Uşşak, Buselik, Muhayyer, Karcığar gibi makamların durak – karar yani yerinden sesleri Lâ (dügah) perdesidir.

Durak veya Karar sesi demek: Makamın ya da şarkının bitiş sesi demektir ve şarkının tonunu belirler. Rast, Kürdilihicazkar, Suzinak gibi makamların durak ve karar sesleri yani yerinden sesleri Sol (Rast) perdesidir. Hüzzam ve Segâh makamının karar yani yerinden sesi Si koma bemol perdesidir. Yani, yerinden Hicaz derken Lâ kararlı çalınır, Yerinde Rast derken Sol kararlı çalınır.

Yerinden bir ses nedir?

Yerinden bir ses, erkek ses tonudur. Yerinden Hicaz, Uşşak gibi makamların karar sesleri Lâ (dügah) perdesiydi. Erkek okuyucuya çalarken, bir ses aşağıdan (kalından = pesten) yani, Sol kararlı çalınır. Buna yerinden bir ses denir.

Yerinden beş ses nedir?

Yerinden beş ses, kadın ses tonudur. Mesela; Lâ kararlı Hicaz makamını kadın solist okuyacağı zaman, Re kararlı, yani beş ses aşağıdan (pesten) çalınır. Veya, Sol kararlı Rast makamı Do kararlı çalınır.

Yerinden dört ses nedir?

Yerinden dört ses koro ses tonudur. Erkek ve kadın ses tonları farklı oldugu için, değişik ses tonlarından çalınıyordu. Kadın ve erkeğin birlikte bulunduğu koro gurubuna, her iki cinsin de eserleri rahat icra etmeleri için yerinden dört ses aşağıdan çalınır. Meselâ; Lâ kararlı Hicaz makamını koroya 4 ses aşağıdan Mi kararlı çalınır. Veya, Sol kararlı Rast makamı 4 ses aşağıdan, Re kararlı çalınır Buna da yerinden dört ses denir.

Yukarıda anlatılanlar genel kurallardır. Bunkarın istisnaları vardır. Meselâ; kadının da erkeğin de kalın, orta ve ince sesli olanları vardır. Bunlara kural dışı tonlardan çalınabilir.

İstisnalar:

Ses alanı 1 oktavı geçmeyen Türkü formundaki eserler, bu kuralların dışındaki tonlardan çalınır. Meselâ; Hicaz makamındaki Sandalım geliyor varda, Maya dağdan kalkan kazlar gibi türküler, dar alanlı, çıkışsız türkülerdir. Bunlar erkeğe yerinden Lâ kararlı çalınır.

Ses alanı 1,5 oktav ve üstüne kadar çıkıp, genişleyen şarkı ve makamlar özel tonlardan çalınır. Meselâ; Yerinden Sol kararlı, inici bir seyire sahip olan Kürdülihicazkar makamı, erkeğe kural olarak bir sesten Fa kararlı çalınması gerekirken, dört sesten yani; Re (Yegah) kararlı çalınır. Kadına 5 sesten Do kararlı çalınması gerekirken, yedi sesten Lâ (Dügah) kararlı çalınır. Yine, yerinden Lâ (Dügah) kararlı Karcığar makamı erkeğe bir sesten çalınması gerekirken, dört sesten Mi (Hüseyni aşiran ) kararlı çalınır. Erkeğe Hüzzam makamı bir sesten Lâ kararlı çalınması gerekirken, 4 sesten #FA (Irak) perdesinden çalınır.

Batı müziğindeki karşılığı:

Batı müziği enstrumanları (Org, Piyano, Gitar vb.) ile şarkı söyleyecek kişiler, müzisyenlere meselâ; erkek Hicaz'ı Sol kararlı okuyorsa, batı müziğinde Re kararlı okuyacaktır. Türk müziğinin Sol sesi, batı müziğinin Re sesi ile aynıdır. Yine kadın Hicaz'ı Re kararlı okuyorsa, batı müziğinde karşılığı Lâ sesi dir. Bu tondan çalınıp okunacaktır. Yerinden ses düzeni, Türk müziğine mahsustur. Batı müziğinde böyle bir düzen yoktur. Kaynak: telsanatlari.com - Mahmut Uslan